Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

9 lipca 2019

NR 32 (Lipiec 2019)

Płodowy Zespół Alkoholowy – zaburzenia rozwoju dziecka związane z mową

158

Diagnostyka FAS jest trudna, ponieważ obecnie brak jest obiektywnego badania biochemicznego mogącego potwierdzić lub wkluczyć diagnozę FAS. Proces diagnostyczny wymaga udziału wielospecjalistycznego zespołu, w skład którego powinni wchodzić lekarze różnych specjalności, a także psycholog, neurologopeda, terapeuta, czy asystent rodziny.

Diagnostyka FAS


W celu ułatwienia i ujednolicenia diagnostyki FAS powstało na świecie kilka systemów diagnostycznych, m.in. system kanadyjski, kryteria Narodowego Centrum Kontroli Chorób w USA, Amerykańskiego Instytutu Medycyny (IOM) oraz 4-cyfrowy Kwestionariusz Diagnostyczny (Kwestionariusz Waszyngtoński). Ten ostatni jest jednym narzędziem diagnostycznym, do którego opracowano polską wersję. Oceniamy w nim następujące cechy: opóźnienie wzrostu, cechy dymorficzne twarzy (krótkie szpary powiekowe, wygładzona rynienka nosowo-wargowa oraz cienka górna warga), uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego (oun) oraz prenatalna ekspozycja na alkohol. Natężenie ekspresji każdego z powyższych wymiarów oceniane jest w 4-stopniowej skali Likerta, w której 1 oznacza całkowity brak ocenianej cechy FAS, a 4 – jej pełne natężenie. W efekcie otrzymujemy czterocyfrowy kod diagnostyczny np. 1111 (oznaczający brak jakichkolwiek cech FAS), 4444 (pełnoobjawowy FAS – poważne upośledzenie wzrostu, wyraźna dysmorfia twarzy, poważne uszkodzeniem oun oraz udowodniona ekspozycja na alkohol). Kody pośrednie znajdują się pomiędzy kodami wyżej przedstawionymi. Kwestionariusz pozwala na postawienie rozpoznania FASD (FASD – fetal alcohol spectrum disorders) w 22 kategoriach i 156 kombinacjach. FASD opisuje stan dziecka związany z działaniem alkoholu w okresie prenatalnym (zarówno wady wrodzone jak i uszkodzenie mózgu) i obejmuje FAS i inne zaburzenia mające związek z FAS.


Skutki oddziaływania alkoholu na mózg płodu


Dzieci z FAS mają niską masę urodzeniową, niedobór masy ciała i wzrostu, opóźnienia rozwojowe. Do najbardziej charakterystycznych dla FAS cech dysmorfii twarzy zaliczamy: krótkie szpary powiekowe, wygładzoną rynienkę podnosową oraz wąska czerwień wargową, ponadto mogą wystąpić inne cechy dysmorfii, m.in. opadanie powiek, zmarszczki nakątne, hipoplazja środkowej części twarzy i szczęki. Dodatkowo występuje dysmorfia dłoni, skóry, klatki piersiowej. Wady narządów wewnętrznych związane z FASD dotyczą najczęściej serca, nerek, wargi i podniebienia (rozszczep). Charakterystyczne są także niedosłuch i zaburzenia okulistyczne.

W miarę narastania cech dysmorfii twarzy zwiększa się uszkodzenie i dysfunkcja ośrodkowego układu nerwowego, jednak możliwe jest uszkodzenie mózgu charakterystyczne dla FAS przy braku występowania cech zewnętrznych tego uszkodzenia.


Toksyczny wpływ alkoholu na mózg może objawić się uszkodzeniami:
•    hipokampa (odpowiedzialny głównie za pamięć, a jego uszkodzenie znacznie upośledza proces uczenia się),
•    zwojów podstawy (odpowiadają za procesy poznawcze i pamięć, a ich uszkodzenie wiąże się z upośledzeniem powyższych funkcji),
•    móżdżku (odpowiedzialny głównie, ale nie tylko, za funkcje motoryczne i równowagę),
•    ciała modzelowatego (odpowiedzialne za przekazywanie informacji pomiędzy prawą a lewą półkulą. Brak właściwej komunikacji między półkulami przejawia się m.in. niezgrabnością ruchową, trudnościami z wykonywaniem ruchów naprzemiennych, problemami w odróżnieniu prawej od lewej strony ciała),
•    płatów czołowych (odpowiedzialne za funkcje wykonawcze, kontrolę impulsów i sądy).

Ponadto prenatalna ekspozycja na alkohol może być przyczyną małogłowia (ale także wodogłowia), może również zaburzać migrację neuroblastów, prowadząc m.in. do nieprawidłowego rozmieszczenia istoty szarej mózgu, zwanej heterotopią.
 

Zaburzenia rozwoju dziecka z FAS związane z mową


W rozwoju dzieci z FASD istnieje duża rozbieżność między dojrzałością fizyczną, emocjonalną i społeczną, sprawny intelektualnie 18-latek z FASD może w rzeczywistości funkcjonować pod względem emocjonalnym i społecznym na poziomie 12-letniego dziecka.

Około 60% (niektóre badania podają, że nawet 90%) dzieci z FASD wymaga terapii logopedycznej. Zaburzenia mowy u dzieci z FASD są powiązane z trudnościami w uczeniu się i trudnościami w relacjach społecznych.

Dysfunkcje komunikacji niewerbalnej i zaburzenia rozwoju mowy wpływają negatywnie na poziom funkcjonowania społecznego dzieci z FASD. Upośledzone rozumienie subtelnych znaków dawanych przez otoczenie w odpowiedzi na ich zachowanie, problemy w rozumieniu gestów i wyrazu twarzy prowadzą do zaburzonej i utrudnionej komunikacji z innymi. Trudności z używaniem języka w skomplikowanym kontekście społecznym potęgują kłopoty z rozumieniem metafor, problemy ze zrozumieniem kontekstu wypowiedzi czy ukrytych znaczeń pozawerbalnych. Dodatkowo negatywny wpływ mają deficyty językowe dotyczące trudności w ocenie i aktywnym wykorzystaniu prozodycznych cech mowy. Obejmują one zarówno prozodię lingwistyczną (akcent, pauzy, intonacja zdania), jak i prozodię emocjonalną.

Analiza i synteza fonologiczna u dzieci z FASD jest również zaburzona, częste są trudności z szybkim przetwarzaniem informacji leksykalnych, osłabiona fluencja słowna, zaburzenia mowy czynnej w aspekcie słownikowym i gramatycznym.

W grupie dzieci z FASD obserwuje się ośrodkowe zaburzenia słuchu, a więc niemożność pełnego wykorzystania słyszanego sygnału akustycznego przy prawidłowym jego odbiorze. Zaburzenia słyszenia na poziomie fonologicznym są związane z nieprawidłowościami funkcji odkodowywania cech akustycznych dźwięków mowy, pozwalających na różnicowanie fonemów. Trudności te wiążą się z problemami w nabywaniu umiejętności czytania i pisania oraz współwystępującymi wadami wymowy.

Dzieci z FASD prezentują również zaburzenia uwagi słuchowej i słyszenia w hałasie, objawiające się źle funkcjonującą krótkotrwałą pamięcią słuchową, trudnościami w rozumieniu mowy w niekorzystnych warunkach akustycznych, impulsywnością, zaburzeniami mowy czynnej dotyczącymi warstwy słownikowej i gramatycznej.

Zaburzenia rozwoju mowy są nasilane przez zaburzenia pamięci. Słaba pamięć krótkotrwała zakłóca funkcjonowanie dziecka w życiu codziennym, utrudnia zapamiętywanie i rozumienie sensu wypowiedzi, a problemy z pamięcią długotrwałą utrudniają proces uczenia. Problemy dziecka dotyczące pojęć abstrakcyjnych i dostrzegania związków przyczynowo-skutkowych znajdują odzwierciedlenie w jego wypowiedziach charakteryzujących się nierzadko błędnymi wnioskami dotyczącymi stosunków czasowo przestrzennych i nielogicznymi relacjami przyczynowo-skutkowymi.

Pomocne w kontakcie z dziećmi z FASD mogą być zasady opracowane przez program FAStryga:
  1. Konkret – używamy konkretnych słów, unikamy słów wieloznacznych, aluzji, metafor itp.
  2. Stałość – staramy się minimalizować wprowadzane zmiany. Zasady te powinny dotyczyć również...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy